Lessen van een lama, deel 1: Het onvermijdelijke lijden

In maart 2017 had ik het enorme voorrecht drie dagen te mogen verblijven in een prachtig Tibetaans instituut in Huy, BE. Een waar cadeautje voor iemand die zich al een poos voorzichtig verdiept in het boeddhisme. Als onderdeel van een revalidatietraject (wat ernstiger klinkt dan het lijkt,) mocht ik er gratis verblijven en enkele lezingen bijwonen van echte lama’s. Deze lezingen gingen voornamelijk over hoe we, op welke manier dan ook, allemaal lijden en de verschillende manieren om daarmee om te gaan. Gezien mijn fysieke pijn op dat moment een heel boeiend onderwerp, maar ik leerde al snel dat met lijden iets veel breders bedoeld wordt, iets heel alledaags, variërend van ontevredenheid tot kwelling, iets waar we doorgaans niet bij stilstaan.

De tempel.

De lezingen vinden plaats in een grote tempel, hoog verheven boven de rest van het complex. Ik wist van tevoren niet precies wat ik kon verwachten, maar dit oversteeg toch wel mijn stoutste dromen. Stomverbaasd dwaalde ik op mijn sokken rond (schoenen moeten uit,) in een verwoede poging elk detail in me op te nemen. Overal kleur, glinsterend goud, felle patronen, de meest rijke stoffen en als klappen op de vuurpijl een volledig handbeschilderd plafond. Wat een rijkdom! Later wordt ons uitgelegd dat er in het hoge Tibet vrijwel geen planten groeien, en dit hun manier is om schoonheid toe te voegen aan de van zichzelf kale en dorre plek.

Lijden 2.0. De vier edele waarheden.

Allereerst benoemt de lama beknopt de vier edele waarheden, welke het fundament vormen van het boeddhisme. De eerste is het bestaan van het lijden zelf, als steeds terugkerend aspect van het leven, ook wel doekkha genoemd. Doekkha is eigenlijk lijden in de breedst mogelijke vorm, van ongemak en afschuw, tot frustratie en verveling. Daarna volgt de oorsprong ervan. Doordat lijden niet standaard en altijd aanwezig is, kun je concluderen dat er dus een oorzaak achter zit. Dit is de tweede edele waarheid; lijden heeft een oorzaak. En niet zelden komen we hierbij uit op onze eindeloze verlangens, welke ontstaan binnen onszelf. Ze hebben weinig te maken met externe factoren (wat we vaak geneigd zijn te denken.) De derde waarheid is dat je het lijden kunt opheffen, ook wel nirvana genoemd, en om dit te bereiken volg je de vierde edele waarheid; de weg naar de opheffing van het lijden, ofwel richtlijnen voor een ‘verlicht’ leven.

De verschillende vormen van lijden.

Kort gezegd bestaan er vier interne, en vier externe vormen van lijden, waar verschillende niveaus aan ten grondslag liggen. De vormen van lijden zijn nog redelijk concreet, en makkelijk te herkennen. De niveaus zijn iets abstracter, ze hebben meer te maken met hoe je dingen ervaart en erop reageert.

De interne vormen zijn de meest voorkomende, we ervaren ze allemaal vanaf het moment dat we geboren worden, er is volgens de lama geen alternatief. Deze vormen zijn geboorte, ziekte, ouderdom en sterfte. Elke vorm hiervan is onlosmakelijk verbonden met lijden, voornamelijk omdat je er geen grip op hebt. Ze zijn een vast onderdeel van ieders leven.

De vier externe vormen zijn: Het niet bereiken van doelen, vijanden, afscheid van geliefden en obstakels. Deze vormen vinden weliswaar hun oorzaak buiten jezelf, maar het feit dat niet iedereen er even hard door geraakt wordt bewijst dat ze grotendeels intern plaatsvinden. Iedereen gaat er anders mee om en ze staan dus niet garant voor een bepaald niveau (of hoeveelheid) aan pijn. (Wat overigens ook geldt voor de interne vormen.) De vier externe vormen zijn misschien wat makkelijker te vermijden, maar later leren we dat vermijden in feite niet nodig is. Je kunt gerust zien wat er gebeurt, en vervolgens beseffen dat je er niet perse iets mee moet, of sterker nog: iets van hoeft te vinden. (Wat als je het mij vraagt makkelijker gezegd is dan gedaan.)

De verschillende niveaus van lijden.

Naast de vormen van lijden bestaan er volgens de lama ook verschillende categorieën, of niveau’s van lijden. De eerste is gemakkelijk te herkennen: het lijden van het lijden. Hij heeft simpelweg betrekking op het letterlijke mentale of fysieke lijden zoals kiespijn, schaafwonden, depressie, etc.

De tweede is iets moeilijker te herkennen. Het is het lijden door verandering. Die nieuwe auto die je kocht bijvoorbeeld, die voelt na een jaar al niet zo gaaf meer nu de eerste krasjes erop zitten. Of de negatieve eigenschappen van een nieuwe liefde komen om de hoek kijken, niet altijd leuk! Maar niet alleen je toestand verandert constant, ook je perceptie van dingen blijft nooit hetzelfde. Denk maar eens aan een film die je heel tof vond, na vijf keer kijken zul je je waarschijnlijk gaan vervelen en vind je de film saai worden. De film is echter niet veranderd, jij wel. De lama noemt ook het zitten op een stoel, in het begin is het comfortabel en zit je lekker, maar na een poos krijg je misschien pijn in je billen en wil je bewegen of ergens anders zitten.

Ik begin inderdaad wat moeite te krijgen met mn zitvlak en snap nu waarom de lama niet stilzit. Hij zit in kleermakerszit, armen over elkaar en handen op de schouders, ingepakt in een donkerrood gewaad. En ondanks dat deze houding niet verandert, wiegt hij constant zachtjes heen en weer, naar voren, en achteren. Hij is de drang naar verandering dus vóór, door zelf alvast te veranderen.

Het derde niveau van lijden vindt zijn oorsprong in de geconditioneerde staat van zijn. Iedereen heeft overtuigingen, aannames en aangeleerde denkpatronen, en wanneer deze je in iets belemmeren kan lijden het resultaat zijn. Door de wereld te zien vanuit bevooroordeelde ogen is je blik vaak vertroebeld en is het moeilijk de dingen te zien, puur zoals ze zijn. (Wat in feite de kern is van de leer van het boeddhisme.)

Oorzaken van lijden.

Uit het feit dat lijden niet standaard, permanent aanwezig is, kun je concluderen dat er een oorzaak is. Dit is volgens de lama altijd het geval. Lijden kan zowel veroorzaakt worden door acties als door verstorende emoties. Meer daarover in een volgende blogpost! 🙂

Share your thoughts